Historia
Nowa Dąbrowa wzmiankowana jest w źródłach od XV w.; niewykluczone jednak, że metryka wsi jest starsza. W czasach najdawniejszych osada była lennem rodziny von Wedel; rodzina ta na przełomie XV i XVI w. ufundowała tu kamienny, późnogotycki kościół. W 1683 r. miejscowe włości podzielone były na część „A” (6 gospodarstw chłopskich i kuźnia), należącą do Adama Reincharda von Molzahna (uprzednio do Adama Heinricha von Kameke i Melchiora von Wedel) i część „B” (7 gospodarstw chłopskich i karczma), pozostającą w rękach rodziny von Wedel. W latach 1788 i 1789 obie części wsi kupił Johann Gottlieb Zimmermann, po którym majątek odziedziczyli: jego córka Wilhelmine Henrietta i jej mąż Franz Jacob Hacken. W czasach tych we wsi istniał już folwark. W 1844 r. majątek nabyli bracia Carl August i Wilhelm Friedrich Hermann Spiegel. W latach następnych kilkakrotnie dochodziło do zmiany właścicieli (źródła jednak nie podają ich nazwisk). W 1928 r. liczący ok. 502 ha majątek należał do Maxa Schultza. W ostatnich latach przed wojną światową folwark był własnością rodziny Erdmann. Po 1945 r. w zabudowaniach pofolwarcznych funkcjonował PGR. W 1859 r. we wsi mieszkało 281 osób, w 1865 r. – 292, a w 1925 r. 325 osób.
Elementy funkcjonalne
- Obiekty sakralne – kościół filialny p.w. Matki Boskiej Pocieszenia, stanowi dominantę układu przestrzennego wsi; pierwotna świątynia została wzniesiona w XV/XVI w. w formach późnogotyckich, o układzie salowym; wieża ryglowa z XVIII w.; w II poł. XIX w. świątynia częściowo przebudowana, w południową ścianę kościoła wmurowano płytę upamiętniającą żołnierzy poległych w I wojnie światowej – mieszkańców wsi.
- Nekropolie
- Cmentarz przykościelny (nieczynny) ogrodzony parkanem z prętów metalowych; zachowało się kilka nagrobków z XX w.;
- Nekropolia rodowa – teren silnie zakrzewiony z odnowionym grobowcem dawnych właścicieli majątku; w otoczeniu okazały dąb czerwony (przekrój pnia powyżej 125 cm);
- Cmentarz komunalny (założony w XX w.) o pow. 0,56 ha, ogrodzony metalową siatką; teren zadbany z licznymi XX-wiecznymi nagrobkami.
- Obiekty folwarczne
- Folwark – początki kształtowania się zespołu folwarcznego datuje się na poł. XVIII w.; większość budynków inwentarskich i składowych pochodzi z lat 80-tych XIX w. (kamień i technologia szachulcowa); w okresie od końca XIX w. po lata 20-te XX w. część tych obiektów zastępowano nowymi, murowanymi z cegły ceramicznej; niektóre z nich zostały po II wojnie światowej przebudowane;
- Kolonia mieszkalna dla pracowników folwarcznych, ulokowana w północno-wschodniej części wsi składa się z kilku dwukondygnacyjnych, starych zagród oraz kilku dwojaków i czworaków.
- Założenia parkowo-pałacowe – kształtowane od poł. XIX w. do lat 20-tych XX w.
- Pałac dworski – murowany, neoklasycystyczny, dwukondygnnacyjny z oficyną, z 4 ćwierci XIX w., ulokowany po północnej stronie dziedzińca folwarcznego;
- Park podworski – krajobrazowy, powstały w I poł. XIX w.
- Obiekty użyteczności publicznej
- Szkoła – pełniąca obecnie funkcje mieszkalne (obiekt wzniesiony na pocz. XX w.);
- Sklepy – jeden mieszczący się w budynku dawnej kuźni, częściowo przebudowanej (kuźnia z cegły z końca XIX w.); drugi – ulokowany w dawnym czworaku z lat 20-tych XX w.
Zieleń komponowana
Park podworski o pow. ok. 7,2 ha, krajobrazowy o cechach romantycznych, obecnie naturalistyczny; bogaty drzewostan reprezentuje 31 gatunków drzew liściastych i 5 gatunków iglastych, w wieku od 40-200 lat; 6 dębów o obwodzie pnia 320-400 c, modrzew – 200 cm; teren zakrzewiony; ciągi (aleje) spacerowe w zaniku.
Układ przestrzenny wsi
| Lokacyjny |
Późniejsze |
Współczesny |
| Obwodnica |
Ulicowo-placowy z folwarkiem |
Ulicowo-placowy |
Wytyczne konserwatorskie – strefy ochrony
Strefa ścisłej ochrony „A”:
- Kościół wraz z terenem dawnego cmentarza przykościelnego w granicach ogrodzenia (płyta upamiętniająca mieszkańców wsi, żołnierzy poległych w czasie I wojny światowej, wmurowana w południową ścianę kościoła);
- Zespół pałacowo-parkowy (na terenie parku cmentarz rodowy) wpisany do rejestru zabytków nr 1081 (pałac), nr 1185 (park) w granicach działki nr 195/7 i 195/6.
Obiekty o wartościach kulturowych
| Obiekt (funkcja pierwotna) |
Adres |
Materiał |
Datowanie |
Ochrona konserwatorska |
Doku - mentacja |
| Kościół |
|
Murowany |
XV/XVI w., 2 poł. XIX w. |
Nr rej. 475 |
+ |
| Pałac z oficyną |
|
Murowany |
4 ćwierć XIX w. |
Nr rej.1081 |
+ |
| Dom |
Nr 4 |
Murowany |
Koniec XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 7 |
Murowany |
Lata 20-te XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 8 |
Murowany |
I poł. XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 9 |
Murowany |
Lata 20-te XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 11 |
Murowany |
Pocz. XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 12 |
Murowany |
XIX/XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 18> |
Murowany |
1 ćwierć XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 19 |
Murowany |
Pocz. XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 20 |
Murowany |
Koniec XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 21 |
Murowany |
Koniec XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Czworak |
Nr 28 |
Murowany |
1 ćwierć XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 29 |
Murowany |
XIX/XX w. |
Ewidencja |
+ |
| Remiza |
Nr 31 |
Murowany |
4 ćwierć XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 33 |
Murowany |
Koniec XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 34 |
Murowany |
Koniec XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 36 |
Murowany |
I poł. XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Dom |
Nr 37 |
Ryglowo / murowany |
Poł. XIX w. |
Ewidencja |
+ |
| Czworak |
Nr 38 |
Murowany |
1897 r. |
Ewidencja |
+ |